Inleiding

De laatste levensfase en het overlijden van het huisdier is niet iets waar een eigenaar graag stil bij staat. Maar het is toch goed om over na te denken voor het daadwerkelijk zover is en een aantal dingen geregeld te hebben.

goed om over na te denken

Kwaliteit van leven

Het moment van afscheid nemen van ons geliefde huisdier hebben we niet altijd voor het kiezen. Een dier kan bijvoorbeeld sterven door een tragisch ongeluk of op de operatietafel. Maar vaak zal een eigenaar vroeg of laat voor de moeilijke keuze komen te staan om het dier in te laten slapen ivm ziekte of ouderdom. Het is altijd moeilijk om te bepalen wanneer het moment van afscheid gekomen is. Er is bijna altijd een conflict tussen nog zolang mogelijk van het dier genieten en geen afscheid willen nemen en het dier niet onnodig willen laten lijden. Hoewel het altijd een subjectieve en individuele afweging zal blijven, zijn er wel richtlijnen voor de kwaliteit van leven. Natuurlijk is de mate van pijn een belangrijke afweging, net als de basisbehoeften, zoals eten, drinken, plassen en poepen. Een ander aspect is of het dier nog levenslust vertoont: wil het nog spelen, heeft het nog aandacht voor de eigenaar en de omgeving? Een hulpmiddel om de kwaliteit van leven te beoordelen, is onderstaande tabel. Door verschillende aspecten een waarde toe te kennen, wordt de kwaliteit van leven enigszins meetbaar. Cijfers kunnen erg kil overkomen, maar in sommige gevallen is het goed de emoties tijdelijk opzij te zetten en de soms harde realiteit onder ogen te zien. Vergeet niet dat dit slechts een hulpmiddel is en geen wet.

ziekte of ouderdom

Levenskwaliteit beoordelen

	Levensactiviteit	score
Levensactiviteit Score	a. Mentaal		(0 - 100)
0 = erg slecht	b. Activiteitsniveau		(0 – 100)
100 = uitstekend	c. Eetlust		(0 – 100)
	d. Ontlasting		(0 – 100)
	e. Urineren		(0 – 100)
	f. Algeheel welzijn		(0 – 100)
		=======	=========
	Subtotaal		(0 – 600)
Pijn Score	Hoeveelheid pijn		(0 – 100)
Levenskwaliteit score	Subtotaal - (Pijnscore x2)		(-200 – 600)

Levenskwaliteit Score	Levenskwaliteit
>500	Uitstekend
400-500	Goed
300-399	Matig
100-299	Slecht
<100	Erg slecht, overweeg euthanasie

Levenskwaliteit Score	Levenskwaliteit
>500	Uitstekend
400-500	Goed
300-399	Matig
100-299	Slecht
<100	Erg slecht, overweeg euthanasie

Levenskwaliteit

Korte toelichting bij het beoordelen van de levenskwaliteit

In de beoordeling worden ook praktische zaken als ontlasting en urineren meegenomen. Als een dier niet meer zelfstandig zijn behoeften kan doen, tast dat de kwaliteit van leven aan. Incontinentie hoeft op zich geen reden te zijn voor euthanasie. Het ene dier ondervindt daar duidelijk meer last van dan het andere dier. Maar hierin mag ook een rol spelen hoeveel last de eigenaar er van ondervindt. Een hond die vooral buiten is en slechts af en toe wat urine verliest, is een ander verhaal dan een hond die meerdere keren per dag dunne ontlasting laat lopen in een druk gezin met een kruipende baby. Als dit met behandeling niet snel onder controle te krijgen is, mag dat meewegen in de beslissing een dier in te laten slapen.
Pijn weegt zwaar bij de beoordeling van de levenskwaliteit. Dit betekent ook, dat als de pijn onder controle gebracht kan worden met pijnstilling, de kwaliteit van leven sterk verhoogd wordt en euthanasie nog een tijd uitgesteld kan worden. Alternatieve geneeswijzen, zoals homeopathie, acupunctuur, (Chinese) kruiden, Bach bloesemremedies, Reiki en healing blijken zeer effectief en waardevol in het verbeteren van de kwaliteit van leven. Zij kunnen ook de eigenaar ondersteunen in het gehele proces.
Wel moet altijd in de gaten gehouden worden of het uitstellen van euthanasie en dus het verlengen van het leven in het belang is van het dier of dat het uitsluitend gedaan wordt omdat de eigenaar er nog niet aan toe is.

Pijn weegt zwaar

Stervensbegeleiding

Vaak ziet de eigenaar korter of langer van te voren het overlijden aankomen. Hoewel het emotioneel zwaar kan zijn te weten dat het afscheid nadert, bied het ook kansen om zelf vorm te geven aan het afscheid. De tijd die nog rest, kan extra intensief beleeft worden door meer tijd met het dier door te brengen, te knuffelen en samen nog een laatste keer de geliefde activiteiten te ondernemen en bewust af te ronden. Dit geldt natuurlijk voor iedereen die een band heeft met het dier en hier behoefte aan heeft. Vergeet niet nog een paar mooie foto’s te maken als je daar behoefte aan hebt.

Deze tijd biedt ook de gelegenheid om, voor zover je dat nog niet gedaan hebt, na te denken over wat en hoe rond de euthanasie en wat er daarna met het lichaam moet gebeuren.

Het dier zelf treurt meestal niet over zijn naderende dood en leeft in het moment. Veel mensen geven aan deze periode als kostbaar te ervaren, op dat moment en/of daar met een gevoel van dankbaarheid op terug te kijken na het overlijden van het dier.

zelf vorm te geven aan het afscheid

Het overlijden zelf

Hoewel daar een taboe op lijkt te rusten, ben ik persoonlijk voorstander van een natuurlijk stervensproces, waarbij het dier uit zichzelf komt te overlijden, mits dit geen onnodig lijden veroorzaakt en ook de eigenaar zich daarin kan vinden. Ook als er besloten is tot euthanasie zijn er veel beslissingen te maken. Hieronder volgen een aantal vragen die je voor jezelf kunt beantwoorden. Bespreek ze ook met andere gezinsleden, zodat iedereen zich er in kan vinden als het zover is.

-     Er is besloten tot euthanasie. Wil je het zo snel mogelijk of heb je, als dat mogelijk is, liever nog een paar uur of paar dagen om afscheid te nemen?

-     Wil je de euthanasie bij de dierenarts op de praktijk of thuis in de vertrouwde omgeving?

Helaas weten nog veel mensen niet dat het mogelijk is dat de dierenarts aan huis komt om een dier in te laten slapen. Over het algemeen is het dier in de vertrouwde omgeving veel rustiger    en ervaren de eigenaren het ook als prettiger om het thuis te doen. Anderen willen dat juist absoluut niet. Het een is niet beter dan het ander, het is alleen wel een keuze om over na te denken.

-     Wie willen er nog afscheid nemen voor het zover is?

-     Wie willen bij de euthanasie zelf aanwezig zijn?

Het dier heeft er recht op tot het laatst een vertrouwd persoon bij zich te hebben. Even de andere kant opkijken als de injecties gegeven worden, is voor veel mensen voldoende.

-     Hoe moet de sfeer zijn tijdens de euthanasie?

Denk hierbij aan het draaien van muziek, het aansteken van kaarsen, wierook ed. Niets moet, veel kan.

-     Wie willen na het overlijden nog even bij het dier zijn om het te zien of laatste knuffel te geven?

-     Hoe begeleid je de kinderen?

Over het algemeen is het goed om eerlijk te zijn tegen kinderen en op hun begripsniveau uit te leggen wat er aan de hand is. Vertel dat het dier ziek is en als het zover is, dat het niet meer beter zal worden en zal sterven. Geef kinderen de ruimte om vragen te stellen en op hun manier afscheid te nemen en uiting te geven aan hun verdriet. Zelf ben ik er voorstander van dat kinderen bij het overlijden aanwezig zijn, zodat ze zelf kunnen zien en ervaren wat er gebeurd. Pas goed op je woordgebruik. ‘’Laten inslapen’’ wordt veel gebruikt, maar is voor kinderen soms verwarrend en beangstigend: zij durven soms zelf niet meer te gaan slapen uit angst niet meer wakker te worden. Of zij denken bij elke injectie (bijvoorbeeld de vaccinaties) dat zij ook een spuitje krijgen om niet meer wakker te worden. Voorkom dit soort toestanden door het kind erbij te laten zijn en het te benoemen voor wat het is: het dier helpen doodgaan.

-     Hoe begeleid je andere huisdieren?

Meestal werkt het prima als de andere huisdieren in dezelfde ruimte zijn tijdens de euthanasie. Geeft dit teveel onrust, zet ze dan even apart, maar geef de andere huisdieren altijd de mogelijkheid om naar het dode lichaam te gaan en te snuffelen en desgewenst een tijdje erbij te liggen. Sommige hebben er genoeg aan om alles van een afstandje te bekijken en willen absoluut niet in de buurt komen. Dwing ze niet! Het gaat er alleen om dat ze snappen wat er gebeurd en erbij betrokken zijn. Deze manier voorkomt vaak het eindeloos zoeken naar het maatje dat anders ineens verdwenen is.

-     Wat moet er met het lichaam gebeuren?

Er zijn in Nederland verschillende mogelijkheden. Crematie kan desgewenst ook individueel. Dit bied ook de mogelijkheid om de as in een urn terug te krijgen. Begraven kan op een dierenbegraafplaats of bijvoorbeeld in de eigen tuin. Het verschilt per gemeente of dit wel of niet is toegestaan. Zorg in ieder geval dat het dier tenminste een halve meter diep komt te liggen, zodat het niet door andere dieren opgegraven wordt. ‘’Bij de dierenarts achter laten’’ betekent dat het dier naar de destructie gaat. Het komt dan ‘’op de grote hoop’’ en wordt vernietigd.

-     Nemen we een nieuw huisdier en zo ja, wanneer?

Sommigen willen zo snel mogelijk een nieuw huisdier, anderen wachten jaren en weer anderen beginnen er nooit meer aan. Elke keuze is goed, zolang het nieuwe dier niet de plaats in hoeft te nemen van het overleden dier. Elk dier is uniek en heeft recht op zijn eigen plekje, eigen band met de eigenaar en eigen unieke manier van zijn.

Hoewel het goed is van te voren over dit soort vragen na te denken, blijven keuzes momentopnamen. Het is toch anders als het uiteindelijk zover is. Geef jezelf de ruimte om op dat moment van keuze te willen veranderen.

natuurlijk stervensproces

Na het overlijden

Als alle praktische zaken geregeld zijn, begint het rouwproces vaak pas echt. Er zijn geen regels voor rouwen, ieder doet dit op zijn of haar eigen manier en zal het verlies van het dier een plekje moeten geven. Het verschilt per persoon hoe lang het rouwproces duurt en ook de vraag of en hoe snel er weer een ander dier komt, is heel persoonlijk.

Inzicht in de fasen van rouwverwerking kan een steuntje in de rug zijn. De vijf fasen zijn ontkenning, boosheid, onderhandelen, depressie en aanvaarding (zie ook de literatuurlijst als je hier meer over wilt weten). Er is geen vaste volgorde, de fasen kunnen elkaar overlappen en sommige fasen worden vaker doorlopen. Zoals gezegd, verschilt het per persoon hoelang de verschillende fasen duren. Sommigen rouwen een paar dagen, anderen jaren. Belangrijk is altijd dat iemand de tijd krijgt en op de eigen manier uiting kan geven aan het verdriet en gemis. Hieronder een aantal mogelijkheden, er zijn er uiteraard veel meer.

-     Praat met familie en vrienden

-     Maak een gedenkplaats met bv een of meer foto’s, lievelingsspeeltjes en/of de halsband. Bloemen, kaarsjes en wierook kunnen het aanvullen. Ook de urn kan hier eventueel bij komen te staan. Dit kan op het graf, maar ook op een tafeltje of kast in huis of in de tuin.

-     Maak een collage, tekening of schilderij

-     Maak een ‘’in memoriam’’ op een website. Als je zelf geen website hebt, zijn er websites die hier speciaal ruimte aan geven.

-     Stuur een overlijdensbericht

-     Maak een fotoalbum

-     Houd een dagboek bij

-     Schrijf een gedicht

-     Lees boeken over rouwverwerking

-     Wordt lid van een forum met lotgenoten

-     …

Sommigen rouwen een paar dagen, anderen jaren

Een ander steunen na het overlijden van een huisdier

Als het huisdier van iemand die je kent overlijdt, is het soms moeilijk je houding en gedrag te bepalen. Iedereen reageert immers anders op het overlijden van het huisdier. Over het algemeen wordt het erg gewaardeerd als mensen een kaartje sturen met een paar persoonlijke woorden. Verder is het goed eenvoudig weg te vragen hoe de betreffende persoon het overlijden van het huisdier ervaart en waar die behoefte aan heeft als troost of steun. Vaak komt het neer op luisteren en er gewoon zijn of het bieden van afleiding.

luisteren en er gewoon zijn of het bieden van afleiding

En wat als de eigenaar overlijdt?

De meeste mensen staan er niet bij stil wat er met hun huisdier gebeurt als zij zelf komen te overlijden of bijvoorbeeld in een verpleegtehuis opgenomen moeten worden en hun dier niet mee mogen nemen. Ten onrechte gaan veel mensen er vanuit dat het dier dan wel door de familie opgevangen wordt. Ervaring leert dat de meeste dieren in zo’n geval naar het asiel gebracht worden en daar soms jaren op een nieuw baasje moeten wachten of zelfs direct naar de dierenarts gebracht worden voor euthanasie.

Als dat niet is wat je voor je geliefde maatje wilt, is het goed om nu direct afspraken te maken. Het mooist is als je iemand vindt die bereid is in geval van nood je huisdier een nieuw thuis te bieden.

Leg de afspraken hierover schriftelijk vast. Het kan goed zijn ook een geldbedrag toe te wijzen, zodat je ervan verzekerd kan zijn dat je maatje dezelfde goede zorg krijgt als voorheen.

Kun je nu niemand vinden die het huisdier op wil nemen, dan is er wellicht wel iemand te vinden die wil zorgen dat na je overlijden het huisdier een nieuw thuis krijgt. Ook hier kan een financiële vergoeding voor geregeld worden. Breng familie van je wensen op de hoogte en leg het vast, bij voorkeur in een testament.

Leg afspraken schriftelijk vast

Communicatie met Dieren

Communicatie met Dieren is mogelijk door intuïtief, telepathisch contact. Het is mij in de loop der jaren heel waardevol gebleken, met name bij stervensbegeleiding. Vaak geven zij heel duidelijk aan of en zo ja, wanneer zij geholpen willen worden met overgaan. Het geeft vaak meer rust en zekerheid bij de eigenaar bij het kiezen van het juiste moment. Het dier zelf geeft zich vaak in volledig vertrouwen over, omdat het zelf zeggenschap heeft en weet wat er gaat gebeuren. De eigenaar ervaart troost uit de wetenschap dat alles wat hij/zij nog wilde zeggen, door het dier gehoord is en vooral ook uit de boodschappen die het dier doorgeeft aan de eigenaar. Enige tijd na het overlijden wordt vaak nogmaals contact gezocht met het overleden dier, om zeker te zijn dat alles goed verlopen is en er niet alsnog traumatische of onafgemaakte zaken spelen. Zolang ik uit gesprekken met het dier en/of de eigenaar merk dat daar behoefte aan is, geef ik tijdens deze gesprekken ook healingen om het hele proces van sterven en het rouwen te begeleiden.

meer rust en zekerheid bij de eigenaar bij het kiezen van het juiste moment

Literatuurlijst

Afscheid van een huisdier

Het is stil in huis

- Henk Lommers & Herman van Amsterdam

Als een huisdier dood gaat

- Nynke Endenburg

Levenslang vrienden

- Joan Coleman

Als je lievelingsdier sterft

- Petra Nelstein

Woorden van troost

- Magda Berman

Afscheid van mijn huisdier

- Magda Berman

Rouwen

Over rouw, de zin van de vijf stadia van rouwverwerking

- Elisabeth Kübler-Ross & David Kessler

Het Tibetaanse boek van leven en sterven

- Sogyal Rinpoche

Het licht van afscheid

- Christine Longaker

Communicatie met dieren

Talking with the animals

- Patty Summers

Learning their language

- Marta Williams

Talking with animals

- Michael Bright

Dieren verstaan

- Penelope Smith

Animals, our return to wholeness

- Penelope Smith

Communicating with animals

- Arthur Myers

Contact met dieren

- Beatrice Lydecker

Zo praat je met dieren

- Focco Huisman

Over het bewustzijn van dieren

- Focco Huisman

Kinship with all life

- J. Allen Boone

Communiceren met Dieren

- Carol Gurney

Diereninzicht

- Margriet Dudok van Heel

And the animals will teach you

- Margot Lasher

Dieren aan het woord

- Cecilia van der Drift en Edith Louw

Diereninzicht

- Margriet Dudok van Heel